Porozumiewanie się za pomocą słów jest niezwykle skomplikowanym procesem w życiu człowieka. Jest to zarówno nadawanie, jak i odbiór tekstu, który przekazujemy słownie, a odbieramy słuchem. W czynności mówienia bierze udział bardzo dużo narządów występujących w organizmie ludzkim. Największy udział w procesie mowy mają: układ oddechowy, aparat fonacyjny oraz aparat artykulacyjny. Nie bez znaczenia jest w tym procesie także układ nerwowy człowieka. Wszystkie te wymienione elementy tworzą niezbędną do powstania mowy całość.
Układ oddechowy
Na układ oddechowy składają się tchawica, oskrzela i płuca. Medyczny punkt widzenia, jako główne zadanie tegoż układu ukazuje dostarczanie komórkom odpowiedniej ilości tlenu oraz pozbycie się nadmiernej ilości dwutlenku węgla. Innymi słowy jest to wdech i wydech. Jednak dla procesu tworzenia się mowy, ważniejsze są inne czynniki. Powietrze, które wydobywa się w czasie wydechu z płuc, dostarcza energii do mowy. Aby powstał dźwięk, powietrze wychodzące z płuc musi napotkać na swojej drodze przeszkodę w postaci zwartych więzadeł głosowych. Gdy zostanie wytworzone odpowiednie ciśnienie, więzadła zostają rozwarte, a to jest źródłem fal dźwiękowych, wytwarzanych w organizmie ludzkim. Ważnym elementem, który wpływa na wytwarzanie fal dźwiękowych jest również odpowiednie ciśnienie podgłośniowe, bez którego fale dźwiękowe by nie powstały. Wszelkie osłabienia głosu, ciche mówienie, zanikanie głosu czy tracenie go mogą być konsekwencją dysfunkcji w obszarze więzadeł głosowych oraz problemów z wytworzeniem odpowiedniego ciśnienia podgłośniowego.
Mówiąc o procesie mówienia, należy wspomnieć również o drodze, jaką przebywa wydychane powietrze z płuc. Trafia ono do tchawicy, a następnie do krtani, która jest narządem fonacyjnym i powstaje w nim głos. Ten narząd aparatu fonacyjnego zbudowany jest z wielu chrząstek, mięśni oraz więzadeł. Jego górna część łączy się z jamą gardłową. Więzadła głosowe (potocznie znane jako struny głosowe) są zakończeniem fałdów głosowych. Stopień ich rozwarcia jest zależny od tego, którą głoskę się wymawia. Podczas wymawiania głosek bezdźwięcznych więzadła pozostają rozsunięte, a powietrze może swobodnie przejść przez krtań aż do nasady. Natomiast, kiedy wymawia się głoski dźwięczne, więzadła są zsunięte. Pod nimi jest zgromadzony strumień powietrza, który później pod wpływem ciśnienia rozsuwa więzadła, a powietrze przeciska się między tak zwanymi strunami głosowymi. Po tym akcie więzadła wracają do swojego poprzedniego położenia. Dzieje się tak dzięki ich prężności. Same zwarcia oraz rozwarcia więzadeł głosowych mogą następować po sobie w szybkim cyklu, jedno po drugim. Ich liczba zależna jest od tego, jak grube i długie są więzadła. Z natury są one krótsze u kobiet, co oznacza, iż właśnie u nich więzadła są częściej zsuwane i rozsuwane.
Aparat artykulacyjny
Ogromną rolę w kształtowaniu głosu odgrywa aparat artykulacyjny człowieka, a konkretnie narządy nasady, znajdujące się ponad krtanią. Ich kształt i wielkość nadają fali głosowej ostateczny kształt, wpływają też na barwę głosu, a także, jakość wymowy. Co ważne, jama ustna i jama gardłowa w czasie mówienia zmieniają kształt, natomiast zatoki przynosowe i jama nosowa nie mają takiej zdolności. Jama ustna zmienia kształt i wielkość dzięki ruchom języka, dolnej szczęki, warg, czy podniebienia miękkiego. Język, należący do aparatu artykulacyjnego jest najruchliwszym narządem, potrafiącym wykonywać bardzo szybkie oraz precyzyjne ruchy. Ma on umiejętność poruszania się do przodu, do tyłu, może się uwypuklać do podniebienia, spłaszczać, czy obniżać. Jak pisze Jauer-Niworowska “ruchy warg i języka podczas mówienia są ze sobą zsynchronizowane. To właśnie precyzyjne ruchy języka i warg oraz podniebienia miękkiego są warunkiem poprawnej wymowy”.
Układ nerwowy
Ostatnim czynnikiem wpływającym na mowę jest układ nerwowy. Razem z różnymi obszarami mózgu odpowiada on, bowiem za regulowanie czynności zarówno nadawania, jak i odbioru mowy. Zasadniczo, najważniejszą rolę w procesie mowy spełnia półkula lewa, ponieważ to mieszczące się w niej ośrodki uczestniczą w porozumiewaniu się. Jednak, półkula prawa charakteryzuje się równie ważnymi dla mowy funkcjami: regulowaniem tempa, melodyki oraz intonacji wypowiedzi. Proces nadawania i odbioru mowy przebiega poprawnie wtedy, kiedy obie półkule współpracują ze sobą, a ich działanie jest skoordynowane. Jednakowo muszą działać również obszary korowe i podkorowe, które sterują procesem nadawania i odbioru mowy.
Mówiąc o roli układu nerwowego, jaką odgrywa on w procesie mówienia, nie sposób pominąć ośrodki korowe, spośród których wyróżnia się zwłaszcza ośrodki ruchowe mowy. Warunkują one prawidłową organizację ruchów, wykonywanych w czasie artykulacji. Mowa tu przede wszystkim o ośrodku Broca, znajdującym się w lewym płacie czołowym.
Wśród ośrodków odpowiedzialnych za ruchy aparatu artykulacyjnego wyróżnia się jeszcze ośrodki czuciowe, które odpowiadają za słuchowe rozróżnianie głosek w danym języku – mowa tutaj o ośrodku Wernickego w lewym płacie skroniowym. Co więcej, ważną rolę odgrywa także czucie ułożenia narządów mowy, za które odpowiedzialne są ośrodki znajdujące się w lewym płacie ciemieniowym.
Oprócz ośrodków korowych w regulacji procesu mówienia uczestniczą też ośrodki podkorowe i móżdżek. Do struktur podkorowych należą: jądra podstawy mózgu, wzgórze i włókna nerwowe torebki wewnętrznej. Biorą one udział zarówno w procesach językowych, czyli programowania ruchomego mowy oraz w procesach wykonawczych, to znaczy realizacji ruchów mownych. Jeśli mowa zaś o ośrodkach, które są położone w obszarze podkorowym, to są one odpowiedzialne za sterowanie napięciem mięśni aparatu artykulacyjnego. Jeśli będą uszkodzone, powstaną wówczas niedowłady mięśni warg, języka. Co więcej, ośrodki te warunkują prawidłowy przebieg ruchów, nazywanych mownymi. Mowa tu na przykład o ruchach języka, warg, czy podniebienia miękkiego podczas mówienia.
Podsumowanie
Podsumowując, struktury takie, jak: kora mózgowa, układ piramidowy, układ pozapiramidowy, móżdżek, pień mózgu, nerwy obwodowe, receptory, narządy biorą udział w “planowaniu i wykonaniu zarówno aktów mowy, jak i czynności ruchowych związanych z motoryką dużą i precyzyjną. Te same struktury odpowiadają za odbieranie, analizę i interpretację wrażeń sensorycznych”.
Jak widać, każdy człowiek posiada pewne biologiczne dyspozycje do opanowania mowy. Zaburzenie któregokolwiek z czynników może skutkować trudnościami z poprawną artykulacją, niedowładami, a nawet ze zrozumieniem języka.
Bibliografia
- O. Jauer-Niworowska, „Dyzartia nabyta. Diagnoza logopedyczna i terapia osób dorosłych”, 2009.
- D. Jodzis, „Dysfunkcje integracji sensorycznej a sprawność językowa dzieci w młodszym wieku szkolnym,” 2013.
