Dziś kilka słów na temat rozwoju dzieci w wieku przedszkolnym. Wiek przedszkolny jest to okres rozpoczynający się około 3 roku życia, a trwający do około 7 roku życia. To czas, który nigdy już nie wróci, czas nadzwyczajnej plastyczności mózgu, czas kiedy terapia każdego dnia mknie pokonując kolejne milowe kroki. To szansa jedna na całe życie… W swojej pracy terapeutycznej zawsze odnoszę się do normy rozwojowej. Żeby wiedzieć czego możemy oczekiwać od dzieci w wieku przedszkolnym musimy znać normy, odwołania do norm są niezwykle istotne, a ich znajomość kluczowa, by terapia była celowa.
Dziś, dla odmiany, właśnie o normie… Z podziałem na obszary rozwoju poznawczego, społecznego, emocjonalnego przedstawiam Wam właściwości rozwoju dziecka w wieku przedszkolnym.
Właściwości rozwoju poznawczego
Rozwój poznawczy wiąże się z przetwarzaniem impulsów wysyłanych z zewnątrz do mózgu dziecka. Spostrzeganie najważniejsze by kojarzyć je ze synkretyzmem, bowiem dziecko nie ma umiejętności do analizowania otaczającego go świata, zatem postrzeganą rzeczywistość ujmuje globalnie. Z wiekiem spostrzeganie przez dziecko staje się bardziej analityczne. Dzieci bardzo wcześnie rozpoznają barwy, jednak nie potrafią ich przez jakiś czas nazwać. W wieku przedszkolnym pojawia się umiejętność rozróżniania odcieni barw. Warto zaznaczyć, że wraz z wiekiem u przedszkolaków wzrasta ostrość wzroku. Badania dowodzą, że w wieku przedszkolnym zwiększa się wrażliwość na dźwięki mowy ludzkiej i słuch muzyczny Wpływa to na zainteresowanie dzieci muzyką. Dzieci postrzegają niektóre cechy przedmiotów dokonując wyrywkowej analizy obiektu, co w następstwie powoduje dość chaotyczne i zazwyczaj nieuporządkowane spostrzeżenia.
Dziecko w wieku przedszkolnym potrafi skoncentrować swoją uwagę na wykonywanym zadaniu przez kilka do kilkunastu minut. Uwagę dziecka w wieku przedszkolnym można określić jako mimowolną, skoncentrowaną na atrakcyjnych, silnych w danym momencie bodźcach dochodzących do kilkulatka ze świata zewnętrznego. Nie jest ona ani trwała, ani też przerzutna i podzielna. Wnioski takie wysuwane są na podstawie zachowania dzieci, które dość szybko zmieniają przedmiot swego zainteresowania, wykonaną czynność lub zabawę. Wraz z wiekiem czas umiejętności skupienia uwagi wzrasta, a dziecko trwalej zaczyna skupiać się na tym co w danej chwili robi, jednak powyższe uwarunkowane jest indywidualnymi cechami dzieci.
Badania wskazują, że dzieci wraz z wiekiem rzadziej skupiają się na bodźcach otaczających je z zewnątrz w trakcie wykonywania określonych zadań. Koncentracja, umiejętność skupienia są zależne od indywidualnych cech dzieci. Najczęściej uwaga kilkulatka skupia się wokół rzeczy konkretnych i uchwytnych.
Ponadto dziecko charakteryzuje niezwykła pamięć i nadzwyczajne przyswajanie nowych informacji. Charakterystyczną cechą pamięci jest jej mimowolne ukształtowanie. Pamięć umożliwia dzieciom nabywanie ich indywidualnych doświadczeń. Doświadczenie, jakie gromadzi przedszkolak jest fundamentem na całe jego życie. W celu prawidłowego funkcjonowania dziecka, zgromadzone doświadczenia na płaszczyźnie ruchowej, społecznej, emocjonalnej, poznawczej, kształtują przyszłość kilkulatka. Podobnie jak w przypadku uwagi, pamięć również jest mimowolna. Dziecko nie stawia sobie na celu zapamiętania czegokolwiek w celu powrócenia do zapamiętanego materiału w przyszłości.
Zauważalny jest egocentryzm, czyli trudność postrzegania świata i jego interpretacji z perspektywy osób trzecich oraz centracja. Centracja ukazuje się, gdy dziecko jest tak zafascynowane jedną cechą danego przedmiotu, że nie dostrzega pozostałych cech. Pamięć dziecka w wieku przedszkolnym jest bardzo elastyczna, szybko zapamiętuje krótkie wierszyki, nie sprawia mu większej trudności zapamiętanie tekstów poznanych piosenek.
Szczególnie ważną sferą życia kilkulatka jest wyobraźnia. Określana jest często jako bujna. Przedszkolak bez najmniejszego wysiłku jest w stanie ubarwić lub wymyślić fakty i zdarzenia, które nie odnajdują swojego odzwierciedlenia w rzeczywistości, a dorosły boryka się z ogromnym problemem odróżnienia historii prawdziwych od tych zmyślonych. Działanie wyobraźni dziecka jest obserwowalne w zabawie, kiedy dzieci w zabawach przyjmują postać dobrze im znanych bohaterów bajek czy baśni, doskonale odgrywając ich role. Wyobraźni dziecka przedszkolnego przypisywane są następujące cechy: przeobrażanie wyobraźni mimowolnej – kiedy to snute są przeróżne skojarzenia i obrazy, w wyobraźnię dowolną- świadomie kontrolowaną.
Wyobrażnia 
Koncentracja
Wyobraźnia poddana jest metamorfozie z mimowolnej w dowolną, nazywaną również kierowaną i twórczą. Im mniejsze dziecko tym wyobraźnia bardziej nacechowana jest zdolnością do snucia historii z dowolnym biegiem zdarzeń. Wyobraźnia taka jest wybujałą, nie cechuje się regułami logicznymi. Istnieje też przekonanie, że wyobraźnia wyłania się z czynności percepcyjnych, mającymi związek z bezpośrednimi przeżyciami przedszkolaków.
Dzieci w wieku przedszkolnym charakteryzuje myślenie konkretno-wyobrażeniowe. Co jest wynikiem nie wystarczająco opanowanych operacji umysłowych, czyli np. nie jest w stanie dokonać uogólnienia, w związku z powyższym operacje pojęciowe wydają się zupełnie niemożliwe. Myślenie jest narzędziem w rękach kilkulatka do pełniejszego poznania własnego środowiska, zaczynając od podstawowego środowiska dziecka, jakim jest rodzina aż do środowiska przedszkolnego, ale również środowiska w znaczeniu globalnym. Jako jeden z czynników rozwoju dziecięcego myślenia można uważać zasypywanie świata zewnętrznego pytaniami, które wiążą się z chęcią poznania wiedzy o otaczającym świecie. Czynnikiem rozwijającym myślenie stanowią tutaj uzyskanie przez dziecko odpowiedzi. Odnosząc się do specyfiki myślenia przedszkolaka ważne jest by zwrócić uwagę na związek procesu dynamicznie połączonego ze zmysłowymi, bezpośrednimi czynnościami poznawczymi.
Wchodząc w okres przedszkolny dziecko powinno mieć opanowane praktyczne podstawy systemu języka ojczystego, zarówno ze strony leksykalnej i gramatycznej. Sam zasób słownictwa trzylatka jest niewielki, jednak system gramatyczny jest już utrwalony. Owy słownik stopniowo zostaje poszerzony, a zasady fonetyki i gramatyki języka – opanowane. Rezultatem rozwoju mowy jest sześciolatek posługujący się w sposób właściwy i swobodny mową potoczną, i jest w stanie porozumieć się z innymi.
Równorzędnie z rozwojem mowy następuje zabawa językiem, tworzenie licznych neologizmów oraz nauka krótkich wierszyków i rymowanek, sprawiająca dzieciom przyjemność. Jednocześnie, dzieci w tym okresie zaczynają wyodrębniać własne „ja” z otaczającego je świata i przeciwstawiają się ogólnym zasadom. Piąty rok życia dziecka wiąże się z ponowną fazą pytań, intensywnym rozwojem mowy i myślenia, do czego bodźcem jest ciekawość poznawcza świata.
Okres przedszkolny to czas dla dynamicznego rozwoju języka, gdyż od prostych, krótkich zdań przechodzi do budowania zdań złożonych. W tym okresie opanowane zostają gramatyczne i leksykalne podstawy języka, poszerzają swój czynny słownik pojęciowy, a wszystko to dzięki dialogom z dorosłymi oraz czytanej dziecku literaturze. Jeśli chodzi o odbiór literatury- dzieci w tym podokresie są niezwykle dobrymi odbiorcami baśni, co warunkuje rozwój ich wyobraźni oraz fantazji.
Właściwości rozwoju emocjonalnego
Przedszkolaki cechują się ogromnym zróżnicowaniem życia emocjonalnego. Dzieci wyraziście przejawiają swoje uczucia, nie posiadają umiejętności maskowania ich, natychmiast uzewnętrzniają je, odzwierciedlają w gestach, ruchach, werbalizują. Cechują się ekspresyjnością, żywiołowością i gwałtownością. Przeżywane emocje są silne, gwałtowne jednakże krótkotrwałe.
Dziecko pod wpływem wszelkich doświadczeń zaczyna radzić sobie z własnymi emocjami, zaczyna rozumieć co dzieje się z nim w danej sytuacji za sprawą poznanych już wcześniej stanów. Wyróżniamy następujące stany poznania: po pierwsze, doświadczanie emocji, czyli przeżywanie najróżniejszych emocji przez doświadczanie sytuacji życiowych; po drugie, ekspresja stanów emocjonalnych, co oznacza werbalne i niewerbalne wyrażanie przeżywanych emocji, a co za tym idzie wyuczenie społecznych zasad wyrażania emocji; trzeci stan nazywany jest dzieleniem się swoimi emocjami, tzn. komunikowaniem odczuć rozmowa na temat emocji; ostatni obszar związany jest z radzeniem sobie z emocjami, co w praktyce oznacza podejmowanie konkretnych działań i uruchomienie stosownych do wydarzenia strategii.
Dla prawidłowego rozwoju emocjonalnego niezbędny jest pełen wachlarz emocji, zarówno tych pozytywnych jak i negatywnych, ponieważ tylko samoistne przeżywanie ich prowadzi do harmonijnego i pełnego osiągnięcia stabilizacji emocjonalnej.
Współdziałanie 
Emocje
Do szóstego roku życia dziecko czyni niezmierzony postęp w rozumieniu emocji zarówno swoich, jak osób otaczających je. Zaczyna nabierać umiejętności zaradcze, pozwalające na nawiązywanie pozytywnych kontaktów z otaczających je środowisk. Typowe emocje jakie towarzyszą dzieciom w wieku przedszkolnym, a jednocześnie nabierają na sile to: strach, gniew, złość, radość, wstyd, niechęć czy też zazdrość. Jak zostało wspomniane wcześniej, układ odpornościowy dziecka jest zdecydowanie niedojrzały, co przyczynia się do ekspresyjności i dynamiki uczuć. Emocje towarzyszące dzieciom przychodzą nagle, dynamicznie zmieniają się i szybko się kończą. Dziecko około piątego roku życia wyraźnie zaczyna rozwijać uczucia wyższe, tzn. intelektualne, społeczne, moralne i estetyczne. Dzieci dojrzewają emocjonalnie, bo uczą się opanowywać swoje afekty oraz ich uzewnętrznianie.
Okres przedszkolny ściśle związany jest ze zmianami w sposobie przeżywania emocji i ich wyrażania. Występują przejawy fizjologiczne, tzn. zaczerwienienie, pocenie, ale również emocje wyrażają się klaskaniem, podskakiwaniem itp. Dzieci w tym wieku nabywają umiejętności hamowania emocji, zatrzymywania ich dla siebie, gdyż uczone są, że nie każde miejsce, czas, a nawet otoczenie jest do tego odpowiednie.
Właściwości rozwoju społecznego
Rozwój społeczny dziecka oparty jest w znacznej mierze na kontaktach społecznych, jakie dzieci nawiązują w środowisku domowym oraz środowisku przedszkolnym. Dzieci nawiązują szereg znajomości i relacji, które pozwalają im na współdziałanie w grupie. W towarzystwie rówieśników, w atmosferze przyjaznej zabawy uczą się reguł funkcjonowania w społeczeństwie. Wszelkie zapoznane reguły oraz dylematy stanowią fundament dalszej socjalizacji.
Dominującą aktywnością dziecka w wieku przedszkolnym jest zabawa. To ona stanowi swego rodzaju fundament do nawiązywania kontaktów społecznych, gromadzenia nowych doświadczeń, przeżywania emocji oraz warunkuje na znaczną część rozwoju poznawczego. Główne rodzaje zabaw to: zabawy tematyczne, konstrukcyjne, ruchowe i dydaktyczne. Wyróżniono również zabawy w role, które dzieci zazwyczaj odgrywają zgodnie ze swoją płcią.
W każdej rodzaju zabawie korzyścią dla dziecka jest zdobywanie informacji, często nowych umiejętności, co owocuje doskonaleniem procesów psychicznych, a także nabywaniem umiejętności sterowania swym zachowaniem. Zabawa jest okazją do swobodnego, mimowolnego uczenia się w różnych obszarach życia codziennego. Urozmaicenie, które, jak powyżej zostało wspomniane, jest główną aktywnością dziecka i niesie za sobą ogrom korzyści, w pierwszym podokresie wieku przedszkolnego, zazwyczaj jest dość krótka i bardzo prosta, często odbywa się z wykorzystaniem zabawek, a w zabawach uczestniczą dorośli.
Zabawa 
Więzi
Dzieci czteroletnie cechuje dużo większa zaradność oraz samodzielność. Zazwyczaj posiadają również umiejętności funkcjonowania w grupie rówieśniczej. Jednak nadal dominującą aktywnością jest aktywność zabawowa, ale dziecko nie do końca posiada umiejętności planowania i przeprowadzenia zainicjowanej zabawy. Z czasem dominują zabawy ruchowe, tematyczne i konstrukcyjne. Jest to okres, kiedy dziecko zaczyna poszukiwać podziwu i uznania otaczającego go społeczeństwa, wykorzystując jednocześnie skłonności do tańca, śpiewu, czy recytacji.
Ostatni etap dziecka w wieku przedszkolnym, przypadający na okres 5.5 – 7 lat, charakteryzuje się rozwojem zainteresowania przyrodą, zawodami. Dzieci zwykle posiadają już umiejętność pracy w zespole, natomiast zabawy, w których uczestniczą często dotyczą podziału na konkretne role i funkcje. Świetnie radzą sobie w grach, gdzie obowiązują konkretne reguły.
Przedszkole to środowisko, które służy głębokiej przemianie w procesie socjalizacji dziecka. Przedszkolak po odpowiedniej adaptacji nabywa predyspozycje dostosowane do otoczenia, chęci do uczestnictwa we wspólnych zabawach oraz nabiera umiejętności niezbędne do wkroczenia w życie szkolne. Dzieci nawiązują w przedszkolu szeroką gamę kontaktów zarówno rówieśniczych, jak i środowiskowych,wykraczających poza dom rodzinny i członków z najbliższego otoczenia dziecka. Usystematyzują się również więzi z rodzeństwem, dziadkami i rodzicami.
Między rodzeństwem wyróżnić można cały wachlarz emocji i uczuć uzależnionych od różnicy wiekowych, poglądów, przekonań czy indywidualnych preferencji, jednak mają one wpływ na sferę rozwoju społecznego przedszkolaka. Zaprezentowane właściwości są bardzo szeroko rozumiane, dają nam pewien zarys wiedzy, którą należy skonkretyzować, by uzyskać odpowiedni poziom świadomości.
Bibliografia
- Lewandowicz-Nosal Grażyna, Od czterech do sześciu. Książki dla przedszkolaka, Warszawa: Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich 2012.
- Matejczuk Joanna, Rozwój dziecka, wiek przedszkolny, Warszawa 2014.
- Jugowar Barbara, Psychologia rozwojowa dla rodziców, Warszawa 1982.
- Ilg Frances, Bates Ames Louise, Baker Sidney, Rozwój psychiczny dziecka, Sopot: GWP 2018.
