Etapy rozwoju mowy u dzieci

Logopedo, Rodzicu! Zaczynasz swoją przygodę z terapią logopedyczną? Nie jesteś pewien, czy Twoje dziecko lub Twój uczeń prawidłowo się rozwija? A może po prostu jesteś ciekawy, czy zapewniasz dzieciom optymalne warunki rozwoju mowy? Koniecznie przeczytaj artykuł na temat etapów rozwoju mowy u dzieci.

Okres melodii

Pierwszym etapem rozwoju mowy u dzieci jest okres melodii. Rozpoczyna się od narodzin dziecka do 1 roku życia. W tym okresie dziecko zaczyna się komunikować ze światem za pomocą krzyku. Jest to sposób, by matka rozpoznała potrzeby dziecka: głód, chłód czy podstawowe potrzeby fizjologiczne. Niemowlę kojarzy, że kiedy krzyczy zjawia się matka. Tak właśnie przejawia się pierwszy rodzaj porozumiewania się małego człowieka z otaczającym go światem. Co więcej, krzyk to wspaniałe ćwiczenie narządu oddechowego. W 2-3 miesiącu życia dziecko wydaje już różne dźwięki. Mówi się, że zaczyna głużyć. Oznacza to wytwarzanie przez dziecko przypadkowych dźwięków gardłowych, tylnojęzykowych, wybuchowych, pojedynczych lub w połączeniach z samogłoskami. Nie jest to mowa dziecka, ale nieświadome ćwiczenie jego narządów artykulacyjnych

Około piątego miesiąca życia, dziecko zaczyna zaś gaworzyć. Oznacza to, że niemowlę wytwarza już swego rodzaju grupy dźwiękowe. Mogą to być powtarzane wielokrotnie krótkie sylaby otwarte, na przykład: la, ma, da, ta. W okresie gaworzenia dziecko potrafi już wymawiać wszystkie samogłoski oraz dość dużo spółgłosek. Gaworzenie ma kilka funkcji, podobnych do mowy właściwej. Przede wszystkim, dziecko dzięki niemu może wyrazić swoje zadowolenie. Jest to funkcja ekspresywna. Bawiąc się sylabami dziecko może nimi odpowiadać na wypowiedzi osób dorosłych – jest to funkcja komunikatywna. Ostatnia funkcja gaworzenia to funkcja impresywna – dziecko wyraża swoje pragnienia oraz żądania i potrzeby poprzez gaworzenie. 

Od siódmego do ósmego miesiąca życia dziecka, występuje u niego skłonność do powtarzania dźwięków. Są to dźwięki zarówno wytworzone przez samo dziecko, jak i zasłyszane od dorosłych. W tym okresie niemowlę powtarza coraz bardziej złożone dźwięki, jednak nie rozumie ich i nie łączy ze znaczeniem. Od dziewiątego do dwunastego miesiąca życia u dziecka rozwija się rozumienie. To czas, w którym dziecko zaczyna powtarzać słowa. Zdarza się także, że używa ich w przypadku konkretnego znaczenia. 

Okres wyrazu

Kolejny etap rozwoju mowy nazywany jest okresem wyrazu. Przypada na pierwszy i drugi rok życia dziecka. To okres, w którym dziecko potrafi prawidłowo używać wszystkich samogłosek. Wyjątek stanowią samogłoski nosowe: ą, ę. Spółgłoski, które dziecko potrafi już wymówić poprawnie to: p, b, m, t, d, n, k, ś. Czasem potrafi wymówić też ć. Pozostałe spółgłoski zastępowane są innymi, mającymi zbliżone miejsce artykulacji. Dla tego okresu specyficzne jest również to, że dzieci wymawiają często tylko pierwszą sylabę jakiegoś wyrazu lub jego końcówkę. Okres wyrazu charakteryzuje się przede wszystkim powtarzaniem przez dziecko prostych wyrazów, są to tak zwane echolalie.

Już w czternastym miesiącu życia dziecko potrafi wymówić kilkanaście wyrazów, a także skojarzyć je z określonym przedmiotem. Osiemnasty miesiąc życia to czas, gdy zauważyć można początki mowy spontanicznej. Zaś pod koniec drugiego roku życia, dziecko ma w swoim słowniku już około kilkudziesięciu wyrazów. W większości są to rzeczowniki oraz czasowniki. 

Okres zdania

Kolejnym etapem, w którym rozwija się mowa dziecka jest okres zdania. Występuje on u dzieci od drugiego do trzeciego roku życia. Jak wskazuje nazwa tego etapu, w czasie jego trwania pojawiają się u dziecka pierwsze zdania. Są one zazwyczaj dwuwyrazowe i twierdzące. W tym okresie dziecko zapoznaje się z podstawami językowymi. Poznaje podstawy systemu zarówno leksykalnego, jaki i fonetycznego oraz morfologicznego swojego języka.

Z racji błędów gramatycznych, a także nieprawidłowej jeszcze wymowy komunikaty dziecka nie zawsze są zrozumiałe. Przeważnie otoczenie dziecka rozumie jego wypowiedzi, przede wszystkim w kontekstach sytuacyjnych, do których owe wypowiedzi się odnoszą. Należy więc zwracać uwagę na mowę niewerbalną dziecka, jego spojrzenie, mimikę twarzy, czy gesty. To ułatwi zrozumienie mowy małego człowieka. Co ważne, w okresie zdania dzieci potrafią już werbalizować swoje działania, a także zapowiadać swoje przyszłe działania i czynności.  

Okres swoistej mowy dziecięcej

Ostatni już etap rozwoju mowy dzieci to okres swoistej mowy dziecięcej.  Przypada na okres od trzeciego do siódmego roku życia. Okres ten charakteryzuje się utrwaleniem głosek: s, z, c, dz. Dziecko potrafi już odróżniać od siebie głoski: ś, ź, ć, s, z, c. Ponadto, pod koniec czwartego roku życia pojawia się głoska r, która wcześniej była pomijana lub zastępowana przez na przykład j czy l. Około czwartego lub piątego roku życia dziecko zaczyna poprawnie wymawiać głoski sz, cz, ż, dż, jednak mogą być one jeszcze wymawiane jako: s, c, cz, dz. Jednym słowem, mowa dziecka na tym etapie nie jest jeszcze doskonała. Mogą występować skróty wyrazów, zlepki wyrazowe, czy przestawianie głosek. Specyficzne jest również występowanie neologizmów, czy uproszczeń grup spółgłoskowych.  

Co więcej, w okresie swoistej mowy dziecięcej zwiększa się liczba używanych przymiotników, zaimków, liczebników, a także przysłówków. Pod koniec wieku przedszkolnego dziecko powinno wymawiać poprawnie wszystkie głoski oraz swobodnie posługiwać się mową ustną. Bardzo ważnym jest jednak, by pamiętać, iż w tym czasie mogą wystąpić zaburzenia mowy, które uznawane są za fizjologiczne. Mowa tu na przykład o jąkaniu, czy bełkotaniu.

Podsumowanie

Jak widać, rozwój mowy to długotrwały proces, również bardzo zindywidualizowany. W czasie rozwoju mowy zmienia się jej funkcja. Na początku służy ona jedynie do zwrócenia uwagi dorosłych, zasygnalizowania swoich potrzeb. Jednak w miarę rozwoju człowieka, mowa służy wyrażaniu głębokich przeżyć, wymianie doświadczeń, poznaniu przeżyć i stanów innych ludzi, kształtowaniu uczuć wyższych. Ponadto, mowa odgrywa ogromną rolę w kształtowaniu procesów poznawczych. To ona umożliwia planowanie swoich działań, następnie zapowiadanie ich, a potem mowę wewnętrzną. 

Mamy nadzieję, że nasz artykuł będzie dla Was przydatnym źródłem informacji. Pamiętajcie, by obserwować dzieci oraz zawsze diagnozować adekwatnie do wieku, w którym są. Coś, co u jednego dziecka będzie zaburzeniem mowy, u innego będzie jeszcze fizjologiczne i nie będzie nieprawidłowością ze względu na wiek. 

Bibliografia 

• B. Sawa, Dzieci z zaburzeniami mowy, Warszawa, 1990.
• G. Demel, Wady wymowy, Warszawa, 1974. 
• A. Rychlik, Praca magisterska: „Najczęściej spotykane wady wymowy u dzieci w wieku wczesnoszkolnym”, 2017.