Czym jest lęk?
Instytut Psychologi Zdrowia lęk definiuje jako „niejasny i nieprzyjemny stan emocjonalny, charakteryzujący się przeżywaniem obaw, strachu, stresu i przykrości. Lęk jest często przeciwstawiany strachowi ze względu na to, że (zazwyczaj, jak mówią niektórzy, bądź zawsze, jak utrzymują inni) lęk jest stanem pozbawionym obiektu, natomiast strach jest zawsze strachem przed czymś, kimś lub jakimś zdarzeniem (Reber 2000, s. 28)”.
Lęk wydaje się być bardzo podobnym stanem emocjonalnym do strachu, pojęcia te często bywają używane zamiennie, jednak terapeuci zwracają uwagę, że pojęć tych nie należy ze sobą mylić. Definicja strachu brzmi następująco: „przykra emocja o charakterze wrodzonym, pojawiająca się jako reakcja na niebezpieczeństwo lub na nagłą zmianę sytuacji, której człowiek szybko nie potrafi ocenić. U dzieci strach pojawia się pod wpływem silnych dźwięków i nagłej utraty punktu oparcia. Objawy strachu: przyspieszenie rytmu serca, drżenie rąk i nóg, blednięcie skóry, ucisk w gardle i klatce piersiowej, silne poczucie zagrożenia połączone niekiedy z próbą ucieczki (Okoń 2001, s. 370)”.
Porównując strach z lękiem, można posunąć się o stwierdzenie, że strach jest następstwem skonkretyzowanego bodźca, natomiast lęk wywołany został u osoby, która nie potrafi jednoznacznie podać przyczyny swego stanu emocjonalnego. Zatem wniosek jest następujący: ból oraz strach można uważać za pierwotne źródła każdego lęku. Lęk jest jednak zjawiskiem wielowymiarowym, powiązanym z uczuciem strachu.
Wielu badaczy za przedmiot swoich zainteresowań traktuje lęki, w związku z powyższym powstają różne ustalenia definicyjne, pojęcia oraz szereg podejść z nimi związanych i klasyfikacji.
Lęki dziecięce i ich przyczyny
Pomyśl, z czym kojarzy Ci się dzieciństwo? Stworzyłam małą ankietę wśród najbliższych. Najczęściej padały odpowiedzi: beztroska, szczęście, miłość, bezpieczeństwo, zabawa. Czy zawsze tak jest? Grupa dzieci, wychowywanych na terenach borykających się z głodem, ubóstwem i wojną, ale również tych wychowywanych w szczęśliwych rodzinach, zamieszkujących cywilizowane kraje świata, którym z pozoru niczego nie brakuje, a wszystko czego pragną – mają na wyciągnięcie ręki, boryka się z szeregiem lęków.
Oczywiście, każde z dzieci w mniejszym lub większym stopniu różni się od siebie, obok podobnych potrzeb podstawowych, mają swoje indywidualne potrzeby, ale również mogą posiadać pewne wspólne oraz zupełnie indywidualne lęki.
Pierwszym, niepokojącym objawem, świadczącym o przeżywaniu przez najmłodsze dzieci lęku, jest niemożność zabawy dziecka z rówieśnikami. O nadmiernym lęku może świadczyć również ciągły płacz, zewnętrzne objawy stresu, gdy rodzic wychodzi z pomieszczenia, w którym dziecko się znajduje oraz problemy z zasypianiem i samodzielnym spaniem. Często powodem lęków mogą stać się nieszczęśliwe wypadki, np. pogryzienie przez psa, zastraszenie, czy przestraszenie dziecka. Wyeliminowanie zupełne lęków z życia dziecka wydaje się być zupełnie niemożliwe, bowiem dziecko w odpowiednim czasie powinno przejść przez poszczególne fazy stanów lękowych. Fazy są kwestią zdecydowanie indywidualną, jednak każdemu okresowi życia dziecka można przypisywać pewne właściwe dla danego wieku lęki.
Zdumiewające wydaje się być to, że dziecko z panicznego lęku do przedmiotu, zachowania, sytuacji, człowieka mogą przejść w stan fascynacji nad tą samą rzeczą. Jest to zupełnie naturalne, gdy sześciolatek najpierw ucieka przed nieznanym, po czym wchodzi z tym w bliski kontakt, by w trzecim etapie nauczyć się kontrolować swój lęk i zupełnie go oswoić.
Lęk trapiący dziecko nie jest czymś złym, ani godnym potępienia. Nade wszystko w walce z lękiem należy stosować metodę małych kroków, próbować zrozumieć swoje dziecko oraz nie zapominać które z lęków są naturalne, rozwojowe, a które mogą być niepokojącym sygnałem.
Lęk 3-latka 
Lęk 4-latka
Lęki często występujące u dzieci w wieku przedszkolnym
- 3 lata: Dominują lęki wizualne – starzy, pomarszczeni ludzie, maski (czarownicy). Oprócz tego ciemność, zwierzęta, policjanci, włamywacze, wieczorne wyjście rodziców.
- 4 lata: Powracają lęki słuchowe – szczególnie odgłosy silników. Ponadto ciemność, dzikie zwierzęta, wyjście matki, szczególnie wieczorem.
- 5 lat: Niewiele lęków. Przeważnie wizualne. Mniej obaw przed zwierzętami, złymi ludźmi, czarodziejami. Konkretne, przyziemne obawy o potłuczenie się przy upadku, pogryzienie przez psa i tym podobne. Ciemność i obawa, że matka nie wróci do domu.
- 6 lat: Duże natężenie stanów lękowych, wywołanych przede wszystkim przez bodźce dźwiękowe – dzwonek do drzwi, telefon, czyjś monotonny, nieprzyjemny sposób mówienia, spłukiwanie wody w ubikacji, odgłosy wydawane przez ptaki i owady. Obawy przed światem nadprzyrodzonym – duchy, wiedźmy. Lęk, że ktoś chowa się pod łóżkiem. Przestrzenne – obawa przed zgubieniem się. Dziecko boi się iść do lasu. Obawa przed żywiołami – ogień, woda, grzmot, błyskawice. Dziecko boi się zasypiam, kiedy jest samo w pokoju, lęka się również samo zostać w domu. Obawa, że matki nie będzie w domu, kiedy dziecko wróci, że coś jej się stanie, że może umrzeć. Lęk przed pobiciem przez innych. Dziecko dzielnie znosi duże rany, ale boi się drzazg, drobnych skaleczeń, widoku krwi z nosa.
Z wiekiem, lęki ulegają zmianie, do 6 roku życia dzieci obawiają się wyobrażonych postaci, czyli duchów, czy potworów, samotnego zasypiania, ciemności, indywidualnie określonych osób, zwierząt lub zjawisk. Najczęściej po ukończeniu przez dziecko siódmego roku życia lęki są bardziej realistyczne.
Zgodnie z badaniami NSPCC pośród dziecięcych lęków najpopularniejszymi są: odrzucenie przez przyjaciół, nadmiar zadań domowych, które dzieci przynoszą ze szkoły, zdrowie rodziny, napady na ulicach, własne zdrowie, wygląd, brak pieniędzy, sprzeczki ze zmartwień. Część lęków towarzyszących najmłodszym związanych jest ze środowiskiem rodzinnym, a najczęściej powodują je kłótnie rodziców, szkoła, egzaminy, przemoc rówieśnicza, czy wygląd zewnętrzny.
Jak pomóc dziecku?
Kilkulatek w momencie kryzysu najczęściej potrzebuje tylko zrozumienia, rozmowy i obecności w ich życiu bliskiego mu dorosłego. Gdy dzieci nie otrzymują powyższego, za wszelkie niepowodzenia obwiniają siebie.
Czy pomoże popularne „nic się nie stało”?
W obliczu problemów, tych na pozór błahych i tych mniej, dla dziecka ważne jest by rodzic komunikował się z nim na jego poziomie, w języku jasnym i zrozumiałym dla dziecka. A Ty jak masz problem, jesteś zły i wszystko układa się nie po Twojej myśli chciałbyś usłyszeć, że przesadzasz, że przecież nic się nie stało a inni mają gorzej? Bądź przy swoim dziecku, zrozum, zaopiekuj się emocjami, pokaż, że jest ważne.
Lęk 5-latka 
Lęk 6-latka
Jaka jest przyczyna lęków?
Część przyczyn lęków ściśle związana jest z osobowością dziecka, źródła tej należy doszukiwać się w genach, czasami mogą one wynikać z szeroko rozumianego fizycznego schorzenia. Często dorośli nie zdają sobie sprawy jakiego rodzaju kłopotu mogą prowadzić do poważnych lęków, czego następstwem mogą być fobie społeczne, unikanie szkoły, przedszkola i inne, prowadzące nawet do bulimii.
Przyczyn lęku może być bardzo dużo, mających rozmaite podłoża. Dorośli powinni liczyć się z tym, że dzieci martwią drobne zmiany w rutynie dnia codziennego (np. oddalenie się mamy, zejście z oczu dorosłych, z którymi są związane) tak samo bardzo jak największe zmiany w funkcjonowaniu rodziny i ich otoczenia, takie jak: narodziny młodszego rodzeństwa, przeprowadzka, zmiana pokoju, choroba, czy kryzysy w małżeństwie rodziców. Bardzo często lęki wpływają na zachowania dzieci, cofając je do zachowań właściwych dla dzieci od nich młodszych. Często w takich sytuacjach obserwujemy napady histerii, płynące z oczu łzy i złość.
Ważne aby pamiętać, że niektóre lęki są całkowicie naturalne w życiu kilkulatka i zupełnie powszechne w okresie dzieciństwa. Są to lęki takie jak ciemność, obcy ludzie, zwierzęta. Lęki są potrzebne do prawidłowego rozwoju dziecka, ponieważ uczą dzieci zmagać się w sytuacjach nie należących, w ich subiektywnym odczuciu, do sytuacji komfortowych. Lęki stanowią pewien element rozwojowy, dzięki któremu dziecko uczy się przeciwstawiać złym emocjom. Nie należy sztucznie chronić przed nimi dzieci, a wręcz odwrotnie, pozwolić im na chwilę lęku, z tym że absolutnie nie należy lekceważyć lęków dzieci, ani ich nie wyśmiewać. Zachowania takie nie działają pozytywnie dla rozwoju dziecka.
Rodzaje lęków
Z szerokiej gamy lęków, przyjrzę się tylko wybranym, ponieważ nie sposób opisać ich wszystkich.
Lęk separacyjny
Należy do dominujących lęków i jest związany z osobą matki, zatem z jedną z ważniejszych osób w życiu kilkulatka. Lęk separacyjny może być przyczyną wielu innych lęków takich jak: lęk przed światem, przed ludźmi, przed zwierzętami.
Lęk przed ciemnością.
Intensywnie zaczyna pojawiać się około trzeciego roku życia dziecka i może trwać nawet do dziesiątego roku, a bywa, że trwa dłużej. Ciemność jest przyczyną dezorientacji, spowodowanej przez mrok, poczucie wyizolowania osamotnienia. Dzieci najczęściej obawiają się tego co może czaić się w mroku, bywa też, że lęk przed ciemnością przeobraża się w fobię i wówczas stanowi nierzadko problem nie do przeskoczenia.
Lęk przed psami
Często mający charakter czysto przejściowy, jednak należy ten lęk uszanować. Zazwyczaj dziecko akceptuje obecność małych psów i szczeniaków, a swój lęk odczuwa tylko w odniesieniu do większych ras. Często lęk może być skierowany nawet w stosunku do bajek o psach, pluszaków, czy figurek. By zredukować lęk, można pokusić się o organizację, oczywiście metodą małych kroków, doświadczeń z psami w miarę akceptacji ze strony dziecka.
Lęk przed wodą
Często pojawiający się już w związku z kąpielą. Może występować w każdym wieku. Bywa, że kąpiel poprzedzona jest krzykiem oraz buntem trwającymi aż do momentu zakończenia kąpieli. Możliwe, że wraz z uporem rodzica, który bez względu na przeżywany przez dziecko lęk, kąpie je – lęk oraz opór u dziecka może nabrać na sile. Lęk przed kąpielą w jeziorze czy morzu występuje rzadziej, jednak warto pomóc dziecku go przezwyciężyć poprzez wsparcie, łagodne zachęcanie dziecka i współuczestniczenie w zabawach.
Lęk przed dentystą oraz lęk przed szpitalem
Na takie przeżycia jak wizyta u lekarza specjalisty, bądź konieczność pobytu w szpitalu dziecko przede wszystkim powinno być przygotowane przez rodziców. Pomocne również może okazać się nastawienie lekarzy oraz personelu. Nie bez znaczenia jest również charakter dziecka oraz jego temperament pozwalające dziecku na adaptację do nowej sytuacji i miejsca.
Lęk przed szpitalem 
Lęk przed wodą
Podsumowanie
Gdy, w przypadku osób dorosłych, szczególnie podatni na lęki są ludzie nadpobudliwi emocjonalnie oraz osoby mające doznania lękowe w swej przeszłości, w przypadku dzieci lęk pojawia się niezależnie od wszelkich czynników zewnętrznych, nie jest on przypisywany cechom charakteru czy temperamentu. Koszmary nocne i napady paniki, złe sny, koszmary, mogą mieć swe podłoże, we wspomnieniach dzieci, kilkulatek mógł coś zobaczyć, coś je przestraszyło, przyczyną mogą być wydarzenia z realnego życia, wypadki, sprzeczki. Dzieci wymagają wtedy uspokojenia, pocieszenia. Często obserwowane zachowania dzieci: nocne napady paniki, krzyk.
Na zakończenie podkreślę, że niezbędna jest cykliczna, nieustanna konfrontacja dziecka z nowymi doświadczeniami. Dzieci, które są stawiane w obliczu nowych sytuacji, mają doświadczenie i możliwości na pokonanie lęków. Podejmując nowe wyzwania, dziecko wie czego spodziewać się kolejnym razem, dzięki czemu lęk będzie mniejszy, być może krótszy.
Bibliografia
- Wolpe Joseph, Wolpe David, Wolni od lęku, Kraków: WiR Partner 1999.
- Molicka Maria, Bajkoterapia. O lękach i nowej metodzie terapii, Poznań 2000.
- Jarosz Marek, Jak skutecznie radzić sobie z lękiem, Łódź: Piątek Trzynastego Wydawnictwo 2004.
- Ilg Frances, Bates Ames Louise, Baker Sidney, Rozwój psychiczny dziecka, Sopot: GWP 2018.
- E. Sobol (red.) Nowy słownik języka polskiego, Warszawa 2002.
- Eckersley Jill, Jak pomóc dzieciom radzić sobie z lękiem. Poradnik dla rodziców i wychowawców, Kielce: Wydawnictwo JEDNOŚĆ 2006.
