Bajkoterapia to metoda, która zasługuje na uznanie i z powodzeniem może być stosowana w pracy z dziećmi w wieku przedszkolnym. Bajka ma magiczną moc. Wpływa na rozwój dziecka, motywuje do działania, pomaga w kryzysowych momentach życia i jest odpowiedzią na przeróżne problemy. Oprócz tego uczy i utrwala wzorce pozytywnych zachowań.
Słowo terapia oznacza leczenie, pochodzi z greckiego „therapeuo”. Co w wolnym tłumaczeniu oznacza „dbanie o kogoś”. Za terapię w tym przypadku uważamy każdą procedurę specjalistyczną, która prowadzi do osiągnięcia celu wychowawczego i edukacyjnego, a jednocześnie prowadzi do efektu leczniczego. Do osiągnięcia powyższych celów wykorzystywane są metody terapeutyczne. Te klasyfikowane są na środki terapeutyczne, jako przykłady może posłużyć nam: arteteapia, biblioterapia, muzykoterapia, ergoterapia, dramatoterapia, zooterapia, czy terapia grą. (Baśń w kulturze, terapii i wychowaniu, Cichoń-Piasecka 2012, s. 161)
Dziedzina stosująca literaturę jak pomoc przy redukcji różnorakich lęków to najszerzej rzecz ujmując, biblioterapia. Biblioterapia zakłada stosowanie literatury w celu stymulacji rozwoju i poprawy jakości życia. Biblioterapia jest rodzajem pracy terapeutycznej z książką, która definiowana jest jako proces przyswajania wartości psychologicznych, socjologicznych i estetycznych. Niewątpliwie ma to wpływ na całościowy rozwój każdej jednostki. W praktyce, biblioterapia polega na czytaniu oraz zachęcaniu do czytania książek odpowiednio dostosowanych zarówno do wieku i problemów czytelnika.
Biblioterapia, jak wcześniej zostało wspomniane, jest celowym procesem terapeutycznym. Już w starożytności zakładano, że czytanie książek wspiera próby wyleczenia niektórych znanych już ówcześnie chorób psychicznych. W biblioterapii terapeuta pracuję przy pomocy np. książki, podręcznika, poezji oraz tak naprawdę wszystkich możliwych zasobów literatury trafiających do wnętrza człowieka. Terapie odbywają się zarówno indywidualnie i grupowo. Biblioterapia ma charakter interdyscyplinarny. W literaturze przedmiotu doszukujemy się badań, które dowodzą, że książka dobrana w odpowiedni sposób ma niewyobrażalnie duży wpływ na funkcjonowanie jednostki, potrafi napawać optymizmem, przekazuje pozytywne wzorce, mobilizuje siły psychiczne, sensownie wypełnia czas.
Czytanie to przygoda 
Czytanie rozwija
Jak pracować z dzieckiem i bajką?
Pierwszym krokiem jest rozpoznanie problemów z jakimi boryka się dziecko. Następnie należy dobrać odpowiednią literaturę, stosując indywidualne pozycje do poszczególnych przypadków. Czytanie można wzbogacić w różnorakie formy pracy, np. zajęcia plastyczne. Niezbędna jest bardzo dobra znajomość samego czytelnika oraz znakomita znajomość proponowanych czytelnikowi pozycji. Należy uwzględnić potrzeby, problemy, zainteresowania, lęki i oczekiwania czytelnika.
Bajki lekiem na lęki i zło?
W bajkoterapii bardzo często, oprócz tradycyjnych bajek, wykorzystuje się również bajki terapeutyczne. Są one napisane według określonego schematu i spełniają określone funkcje. Są drogowskazem w sytuacjach trudnych dla dziecka. Jednocześnie uczą wiary we własne siły, pozytywnego myślenia oraz wskazują możliwe rozwiązania problemów.
Odbiorcą bajek terapeutycznych są najczęściej dzieci od trzech do dziesięciu lat. W wyżej wymienionym okresie dziecko szczególnie narażone jest na lęki oraz różnego rodzaju niepokoje. Dzieci w tym wieku często mają problemy z nazywaniem własnych stanów emocjonalnych. Dopiero nabierają umiejętności określania i wyrażania emocji. Często problemy, widziane z punktu widzenia dorosłych, są błahe, jednak dla dzieci mogą okazać się prawdziwym wyzwaniem zmagającym sen z powiek. W takim przypadku odpowiednia literatura może stać się kluczem do sukcesu.
Bajkoterapia może okazać się wsparciem dla dzieci z zaburzeniami nerwicowymi, upośledzeniami, dla dzieci nadpobudliwych oraz wycofanych. Jest to narzędzie nie tylko w rękach terapeutów, ale również rodziców. Rodzice dzięki odpowiedniej literaturze mogą zakorzenić w dziecku pewne zasady, potrzeby oraz okiełznać i nazwać budzące się w dziecku emocje. Dzięki temu dziecko może zrozumieć, że strach, wstyd czy smutek to uczucia towarzyszące każdemu z nas.
Ponad to bajkoterapia jest narzędziem w rękach terapeuty wykorzystywanym w terapii zajęciowej jako forma wspomagająca. Używana jest również przez rodziców, opiekunów i nauczycieli w celu wsparcia dla dziecka w rozwiązaniu problemów oraz stanowi podporę we wspomaganiu rozwoju dziecka. (W poszukiwaniu odrobiny pocieszenia, Dymel-Trzebiatkowska 2014, s. 38)
Bajkoterapia wg dr Marii Molickiej ma za zadanie:
- Kompensowanie niezaspokojonych potrzeb psychicznych.
- Wspierać proces leczenia lub działająca profilaktycznie. Dzieci hospitalizowane bardzo często poddane są bajkoterapii.
- Wspierać dziecko w trudnych doświadczeniach. Często odnajduje swe zastosowanie, gdy rodzice postanowią się rozwieść, gdy w rodzinie pojawia się drugie dziecko, gdy dziecko idzie do przedszkola, ktoś z bliskich ponosi śmierć lub też, gdy dziecko zostaje wykorzystane, nie powodzi mu się w szkole i wielu, wielu innych sytuacjach życia codziennego, z którymi po raz pierwszy przyjdzie się zmierzyć kilkulatkowi.
- Zrozumienie dziecka i jego problemów.
Czy dziecko mnie słucha?
Sygnałem utwierdzającym nas w przekonaniu, że literatura została odpowiednio dobrana jest prośba dziecka, by historie powtarzać czy rozmowa dotycząca przedstawionej historii, uzewnętrznienie emocji, wszelkie refleksje na temat sytuacji bohatera.
Zatem wnioskować można, że jest to sposób pracy zarówno z dziećmi borykającymi się z lękami i trudnościami, ale również z dziećmi nie wymagającymi redukcji lęków czy niepokojów. Książka jest sposobem na uwolnienie emocji i przeżyć. Może wpłynąć na wzrost chęci poznawania nowych rzeczy, nowych sytuacji, miejsc, bądź ról społecznych.
O co chodzi z bajkami terapeutycznymi?
B. Doris bajki utożsamia z opowiadaniami terapeutycznymi, bowiem i w jednych, i w drugich występuje bohater z podobnymi cechami do dziecka i borykający się z takimi samymi problemami jak dziecko. Bohater odnajduje sposób na zrozumienie konfliktów, a z czasem na pokonanie trudności. I to właśnie z tego powodu bajki „wykorzystywane są z dużą skutecznością przez psychoterapeutów, terapeutów, artterapeutów, wychowawców czy opiekunów”. W tym miejscu warto dodać, że wykorzystanie bajek terapeutycznych to jedna z wiodących w Polsce metod biblioterapii. Metoda wysoką pozycję zyskała z uwagi na pozytywne efekty jej stosowania, a ponad to możliwość łączenia jej z innymi metodami pracy oraz łatwość jej zastosowania.
Jeśli chodzi o samą bajkę terapeutyczną, jej główną cechą jest to, że przeważnie powstaje na potrzeby konkretnego człowieka. Jednocześnie stanowi instrument do zanalizowania problemu ludzi lub może być impulsem do wglądu we wnętrze człowieka. Metoda bardzo często jest wykorzystywana do pracy z dzieckiem, ale również odnajduje swe zastosowanie w pracy z dorosłym. (Bajka w twórczym rozwoju i arteterapii, Handford, Karolak 2007, s. 10)
Bajka terapeutyczna podzielona jest na konkretne etapy. Pierwsza część ma za zadanie kojąco wpływać na układ nerwowy dziecka. Część druga wprowadza dziecko w stan relaksu. Natomiast trzecia część emanuje energią pobudzającą do życia. Fabuła jest osadzona w miejscu dobrze znanym dziecku, które tak jak bohater doświadcza wszystkimi zmysłami: przebywa, słyszy, czuje i widzi. Dzięki temu lęki schodzą na dalszy plan.
Czytanie z rodzicem 
Czytanie z rówieśnikami
Rodzaje bajek terapeutycznych
Klasyfikację bajek terapeutycznych przedstawia Maria Molicka. Klasyfikacja dotyczy stresogennych wydarzeń doświadczanych u dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym.
Bajki psychoedukacyjne
Wyróżnione zostały bajki psychoedukacyjne mające na celu zmniejszenie napięcia wywołanego przez trudne doświadczenia życiowe i zapoczątkowanie pożądanych zmian w zachowaniu dziecka. Postać przeżywa podobne problemy do problemów malucha. Na swym przykładzie pokazuje jak się zachować. Wpływa to na procesy poznawcze dziecka. Wyjaśniają związki przyczynowo-skutkowe pomiędzy zdarzeniami, a emocjami, pokazują inny sposób myślenia o sytuacji, w której znajduje się dziecko, pokazują sposoby skutecznego działania.
Jednym z głównych zadań tego rodzaju bajek jest poszerzanie dojrzałości emocjonalnej. Dziecko dzięki bajkom odkrywa wagę relacji z drugim człowiekiem, wagę przyjaźni, miłości i optymistycznego spojrzenia na trudny dnia codziennego. Nieodłącznym elementem tego rodzaju bajek są metafory oraz symbole, pełniące rolę wsparcia. Najczęściej metafory są krótkimi anegdotami, a symbole pełnią rolę jasnego do odczytania przekazu.
Literatura podkreśla, że bajki psychoedukacyjne mają podłoże profilaktyczne i powinny być wsparciem dla dziecka w trudnych, często całkiem nowych dla niego doświadczeniach. Sama w sobie nie powinna zawierać morału, gdyż ma jedynie skłonić do refleksji nad danym zagadnieniem i spowodować zredukowanie lęku i obaw.
Bajkoterapia w tym przypadku nie kończy się na przeczytaniu bajki. Należy ją kontynuować wyczerpującym omówieniem sytuacji bohatera usytuowanej w przedstawionym otoczeniu, dialogu z dzieckiem. Bardzo przydatne może być uzewnętrznienie własnych emocji przez dziecko, co daje szanse na rozwikłanie problemu.
Bajki psychoterapeutyczne
Drugim typem bajek terapeutycznych są bajki psychoterapeutyczne. Dostarczają wiedzy niezbędnej do przezwyciężenia trudności oraz kompensują braki odpowiadające za zaspokojenie podstawowych potrzeb. Dziecko zdobywa wiedzę jak zachować się w danej sytuacji, ponieważ bierze przykład z postępowania bohatera. Przeznaczone są dla dzieci od 4 do 9 lat. Bajki cechuje nieco dłuższa fabuła o rozbudowanym biegu zdarzeń. Ma na celu redukcje napięcia, podpowiedzenie nowych mechanizmów myślenia. Bajka psychoterapeutyczna może uzupełnić niezaspokojone dotąd potrzeby, np. pokazać dziecku, że jest lubiane; ukazać dziecku wsparcie, akceptacje, zrozumienie; przekazać niezbędne informację dotyczące sytuacji.
Literatura jest wsparciem przy redukcji negatywnych przeżyć. Pozwala zmienić sposób myślenia dziecka i może spowodować pozytywną zmianę w postępowaniu kilkulatka. Oprócz wsparcia emocjonalnego, bajka psychoterapeutyczna w swej budowie bardzo przypomina bajki psychoedukacyjne. Bajki dobierane są do indywidualnych potrzeb jednostki w sytuacji, w której aktualnie dziecko się znajduje. Mogą okazać się zbawienne w wydarzeniach takich jak: rozwód rodziców, adopcja, adaptacja do przedszkola, czy przemoc. Sukces bajce można przypisać wtedy, gdy dziecko w pełni utożsami się z nią, odnajdzie w niej siebie, a co za tym idzie jego sposób odbierania nowej sytuacji ulegnie pozytywnej zmianie.
Bajki relaksacyjne
Ostatni rodzaj bajek terapeutycznych to bajka relaksacyjna, która ma na celu odprężenie i uspokojenie dziecka w wieku od trzech do 9 lat. Fabuła rozgrywa się w miejscu uznawanym dla dziecka za bezpieczne, w związku z powyższym dziecko przeżywające przygodę bohatera jest w stanie się zrelaksować. W fabule, która powinna trwać do siedmiu minut, powinien wystąpić motyw latania, wodospadu, lub picia wody ze źródła, gdyż wpływa to oczyszczająco na umysł dziecka. Formą wzmacniającą bajki relaksacyjne może być rytmika oraz muzyka.
Cele bibilioterapii
Przede wszystkim jest to nabywanie umiejętności nazywania uczuć i nadawanie im odpowiednich wartości. Po drugie, dzięki książce uświadomienie dziecku, że nie jest odosobniony ze swoimi problemami. Po trzecie, literatura pobudza do dyskusji na temat przeżywanych wydarzeń; rozwijanie procesów myślenia oraz samoświadomości; aż wreszcie poznawanie możliwych strategii postępowania oraz zachęcanie do aktywnego działania.
Na zakończenie warto wspomnieć o najbardziej popularnych dziełach opierające się na biblioterapii w Polsce. Przede wszystkim są to tytuły: „Bajki, które pomagają dzieciom” C. Nitsh oraz „Bajki, które leczą” D. Brett.
Bibliografia
- Bruno Bettelheim, Cudowne i pożyteczne, o znaczeniach i wartościach baśni, Tom 1, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 1985.
- Cichoń-Piasecka Małgorzata, Baśń w kulturze, terapii i wychowaniu, w: Kawalla Szymon, Lewandowska-Tarasiuk Ewa, Sienkiewicz Jan Wiktor, Baśń w terapii i wychowaniu, Warszawa: Wydawnictwo TRIO 2012. 137 do 152.
- Dymiel-Trzebiatowska Hanna, W poszukiwaniu odrobiny pocieszenia, Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego 2014.
- Molicka Maria, Bajkoterapia jako rodzaj biblioterapii w procesie wspierania i terapii, PWSZ Leszno 2000.
- Handford Olga, Karolak Wiesław, Bajka w twórczym rozwoju i arteterapii, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Humanistyczno-Ekonomicznej w Łodzi, 2007.
